نگاهی به آیین‌های عزاداری در دهه محرم بهبهان

خورنا: هر شهر و منطقه‌ای برای ایام خاصی همانند محرم آداب و رسومی داشته که شهرستان دارالمؤمنین بهبهان با قدمتی بالغ بر هفت هزار سال، از این قاعده مستثنی نیست.

به گزارش خبرگزاری فارس از بهبهان، پس از اینکه در سال شانزده هجری ارگان، شهر قدیمی بهبهان به وسیله “ابوموسی‎اشعری” و “عثمان‎بن‎ابی‎عاص” سرداران اسلامی دوران “هجاج‎بن‎یوسف” بدون جنگ و خونریزی و با مباحثه به استدلال مذهبی فتح شد به تدریج دین مبین اسلام در منطقه ارگان گسترش یافت و مورد توجه و عنایت فرقه‎های ادیان متعددی که در این شهر وجود داشتند قرار گرفت و شیعه اثنی‎عشری نیز گروهی را به خود جلب و جذب کرد که آنان نیز نسبت به اشاعه آن همت کردند.
تا دوران صفاریان‎ «قرن سوم هجری» ‎ادیان دیگر به خصوص زرتشتی و یهودی هنوز بخش عظیمی از اهالی را تشکیل می‎داد اما چون یعقوب‎لیث خود شیعه و نسبت به دین اسلام علاقه بسیاری داشت با وجود آزادی عملی که در این خصوص حکم‎فرما بود پیروان شیعه و به طور کامل اسلام روز‌به‌روز فزونی می‎گرفت.

* پیشرفت و اشاعه اسلام در بهبهان
با پیشرفت اسلام در منطقه و شناخت مردم از احکام دینی‎ اسلام ‎و آگاهی از وضعیت کربلا و برخورد خاندان معاویه به خصوص فرزندش یزید با امام حسین‎(ع)، بالا گرفتن اختلاف آنها، شهید شدن این امام در کربلا و مبارزات مردمی به‌منظور احقاق حق و مبارزه با ظلم و ستیزی که ریشه آن از قیام امام حسین‎(ع) ‎الهام می‎گرفت، مردم منطقه ارگان نیز علاقه وافری نسبت به این واقعه و داستان کربلا و فرهنگ عاشورایی پیدا کرده و از خود نشان می‎دادند تا آنکه در دوران آل‎بویه و دهلمیان به خصوص در زمان “عضدالدوله دیلمی” که ارگان را به عنوان پایتخت بهاره خود انتخاب کرده بود، فعالیت مذهب شیعه بالا گرفت و برای اینکه فرهنگ عاشورایی گسترش یابد حکومت از آن حمایت کرده و خود در اشاعه آن همت کرد.

* روضه‌خوانی
چنانکه در زمان او بحث خطابه‎ یا روضه‎خوانی در خصوص هر چه بیشتر شناسایی قیام امام حسین‎(ع) و مبارزه وی با ظلم و ستم‎پیشگان اموری ایجاد شد و مردم را به شرکت در این مجالس تشویق می‌کردند و روی هم‌رفته روضه‎خوانی و مجالس وعظ در سرتاسر ارگان در زمان دهلمیان رونق گرفت به گونه‌ای که می‌توان گفت بهبهان که در آن موقع قسبه‎ای فعال در شش کیلومتری جنوب ارگان و دشت بسیار زیبا و غنی‎ای از لحاظ کشاورزی از لحاظ واقع شدن میان دو رودخانه مارون و خیرآباد بود؛ از این زمینه مذهبی استفاده کرد.
تا جایی‎که ابوعبدالله‎بهبهانی که در قرن چهارم هجری در بهبهان می‎زیست و از فقه‎های معروف شیعه این منطقه بود، به استناد کتب به جا مانده در آن زمان به اشاعه شیعه اثنی‎عشری پرداخت و حوزه علمیه‎ای در قسبه بهبهان تشکیل داد و خود چون فقیه عالی‎قدری بود، مردم با ذوق و شوق دستورات ایشان را پذیرفته و در احیا و شناخت فرهنگ عاشورایی فعالیت خوبی از خود نشان دادند.

* تعزیه‌خوانی
در این زمان علاوه بر روضه‎خوانی و مجالس ختم به سبک و دستورات مذهبی هیئت‎های سینه‌زنی و تعزیه‎خوانی که آل‎بویه و دهلمیان مشوق آن بودند در بهبهان رواج پیدا کرد.
گفتنی‌ست در این زمان فرقه‎های دیگر اسلامی علاوه بر بازماندگان زرتشتی و یهودی نیز مجالس مخصوص خود را داشتند و از طرف حکومت‎های محلی، ممانعتی از آنها به عمل نمی‎آمد و هر فرد و تشکیلاتی سنت و رسوم خود را به جا می‎آورد و در کنار هم زندگی می‎کردند.

* تشکیل حوزه علمیه مذهبی شیعه در بهبهان
از قرن چهارم به بعد تا نیمه قرن هفتم که اختلافات میان مذاهب و حتی ادیان در شهر بالا گرفت سیدعمادالدین فقیه مشهور به مطهر‎، سید فقیه از طرف “خواجه نصیرالدین طوسی” مأمور شد به منظور اشاعه شیعه اثنی‌عشری و گسترش آن در منطقه بهبهان به این شهر مهاجرت کند.
وی در محلی که مقبره او قرار دارد حوزه علمیه مذهبی‎ شیعه ایجاد کرده و فعالانه خود و فرزندانش در تشویق و ترویج شیعه دوازده امامی فعالیت کرده و اهالی شهر را فعالانه به مذهب شیعه گرایش دادند.
منقول است این زمان در بهبهان که کاملاً جانشین ارگان شده بود همه فعالیت‎های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و به خصوص مذهبی رواج پیدا کرده و مساجد یکی پس از دیگری احداث و فعالانه در راستای گسترش فرهنگ شیعی اقدامات لازم به عمل آمد.
مهم‎ترین مسئله در این زمان به وجود آمدن تعزیه و هیئت‎های سینه‎زنی در دو ماه محرم و صفر علاوه بر روضه‎خوانی بود که بعدها به عنوان یک سنت به جا ماند و زمینه‎ساز قرون بعدی شد.

* احداث مسجد جامع بهبهان
در زمان اتابکان مسجد جامع بهبهان احداث شد و در پایان قرن هشتم هجری، مسجد جامع که روبه‎رو به حوزه علمی مطهر‎ سید فقیه بود جنبه اجتماعی، مذهبی و حتی سیاسی بیشتری پیدا کرد و این مسجد پایگاه مناسبی به‌منظور اجتماع مردم به خصوص در اعیاد مذهبی و دو ماه محرم و صفر شد که حکومت‎های محلی نیز سعی بر آن داشتند که این مسجد از نظر عزاداری حسینی به خصوص روضه‎خوانی و سینه‎زنی پاسخگوی نیاز مذهبی اهالی باشد.
در این زمان محل سادات که در آن فرزندان سید فقیه‎ که نسل در نسل افزایش یافته و از نظر مذهبی فعال بودند ساکن بوده و در حوالی مقبره سیدفقیه، مسجد جامع و بازار مبادلات کالا به کالا بود که پایگاه مذهبی شهر شد و علاوه بر جنبه اجتماعی، اقتصادی زمینه برای عزاداری حسینی نیز آماده شد.
محل سادات چون همه اهالی به خصوص افراد سرشناس آن چنانچه گفته شد سیدطباطبایی و خود را فرزندان به جا مانده از امام حسن مجتبی(ع) می‎دانستند، در گسترش فرهنگ عاشورایی تلاش بسیار کرده و خود بنیان‎گذار هیئت‎های عزاداری سینه‎زنی بودند و روضه‎خوانی،شبیه‎خوانی و تعزیه را به صورت هنری بسیار جذاب و موثر خلق کردند که سایر محلات شهر نیز از آن اقتدا کردند.
این امور کم و بیش انجام می‎شد تا زمانی که سال ۱۳۸۰ هجری قمری حسین علی خان زنگنه از طرف شاه سلیمان صفوی به حکومت بهبهان و کهگیلویه منصوب شد.
وی که یکی از فقه‎های عالی‎قدر و بنیان‎گذار حوزه علمیه و مدرسه خیرآباد (قلعه مدرسه) بود با وجود گرفتاری‎های حکومتی، با توجه به اینکه میان علمای اخباری و اصولی بهبهان اختلاف شدیدی به وجود آمده بود سعی در رفع اختلافات کرده، اصول‎گرایی را گسترش و خود نسبت به رفع اختلافات همت شایانی به خرج داد.

* فعال‌سازی مساجد بهبهان
در سال ۱۳۵۵ هجری قمری عالم ربانی وحید بهبهانی به‌منظور اتحاد مردم و حل اختلاف عالمان اخباری و اصولی به بهبهان مهاجرت کرده و مردم را یکپارچه به شیعه اثنی عشری با پایه و اساس اصولی و احکام شعری آشنا و مساجد را از هر نظر فعال کرد.
در این زمان باز محرم و صفر رونق بسزایی پیدا کرد و فرهنگ عاشورایی چنان گسترش یافت تا اینکه بعد از وی شهر بهبهان یکپارچه شیعه دوازده امامی و دوستدار صدیق خاندان ائمه شد.
منقول است که در اوایل قاجار که عالم ربانی قطب‌الدین علی بهبهانی (آموخوند) چنان در میان مردم فعالیت مذهبی را رواج داد که بهبهان یکپارچه مرید خاندان علوی شده و خود بقعه مبارکه وی در ماه‎های محرم و صفر محل تجمع سینه‎زنان، مداحان و روضه‎خوانان محلی شد و مقبره وی به عنوان کرامت‎‎دهنده هنوز پاسخگوی نیازهای مذهبی مردم است.
در این زمان چون حکومت قاجار خود به علت فعالیت علمای شیعه در پایتخت به خاندان حسینی علاقه نشان داده بودند،بهبهان کانون مداحان، نوحه‎سرایان، قصیده‎گویان و فعالان مذهبی شد که امروزه در سراسر شهر و اطراف آن ۶۸ بقعه مبارکه امامزادگان وجود داشته و بر منطقه می‎درخشند که این بقعه‌ها تا به امروز پایگاه عزاداران حسینی بوده و ۱۰ روز اول محرم این بقعه‎ها مملو از عزاداران حسینی است.

* تداوم هیئت‌های عزاداری در بهبهان
هیئت‎های عزاداری سینه‎زنی، روضه‎خوانی و شبیه‎خوانی تا دوران رضاخان روز به روز ادامه پیدا کرد.
در این دوران با وجود اینکه مشکلاتی برای مجالس عزاداری به وجود آمد ولی بهبهان فعال ماند چنانکه مجالس روضه‎خوانی را در دو ماه محرم و صفر در زیرزمین خانه‎ها و در خارج از شهرها‎ (در جالیزها و باغات) دور از مأموران حکومتی انجام داده و حتی شهرهای دیگر خوزستان را نیز تشویق به عزاداری در این دو ماه می‎کردند.
با این شرایط مداحان، نوحه‎سرایان، روضه‎خوانان و واعظان بهبهان به شهرهای دیگر خوزستان و اطراف مهاجرت کرده و در آنجا مراسم را برگزار می‎کردند. حوزه‎های علمیه بهبهان نیز در دو ماه محرم و صفر مبلغانی را به سراسر کهگیلویه می‌فرستادند و با روضه‎خوانی و هیئت‎های سینه‎زنی محرم و صفر را در آن مناطق می‎گذراندند.

* برگزاری آداب ماه محرم در بهبهان
امروزه نیز بهبهان در خوزستان از شهرهای فعال مذهبی است و یک هفته قبل از محرم تمام محلات سیاه‎پوش شده و آماده هیئت‎های عزاداری هستند.
اصولاً عزاداری ماه محرم به عنوان یک سنت (سنت عبارت‌ست از رسمی که دیرینگی پیدا کند یعنی دارای قدمت و گذشته بسیار دور باشد) به جا مانده از فرهنگ اسلامی در ایران، دارای مدل فرهنگی خاصی است که از رسوم (رسم عبارت است از عادت روزمره‎ای که در اثر تکرار جزو رفتار ثانویه افراد می‎شود) مختلف بهره می‎گیرد.
هر فرهنگ از نظر جامعه‎شناسی دارای مدل‎های خاص فرهنگی و زیر مجموعه‎های ویژه فرهنگی است که از رسوم مختلف به وجود می‌آید.
محرم در بهبهان به عنوان یک سنت دیرینه دارای رسومی است که به شرح آنان می‎پردازیم.
دولتی مختاران، پژوهشگر فرهنگ‎عامه و جامعه‎شناس بهبهان در ادامه می‎افزاید: در پایان ماه ذی‎الحجه که در بهبهان به ماه حاجی‎ها معروف است مردم بهبهان به استقبال محرم و صفر می‎روند.
ابتدا اکثر مردم در هر گروه سنی و با هر جنسیتی لباس سیاهی که قبلا آماده کرده‎اند را در اولین روز محرم پوشیده و به استقبال این ماه می‎روند.

* پخش نذورات
در این زمان هر یک از خانواده‎هایی که با تصورات قبلی نذوراتی را در نظر گرفته‎اند برای تهیه آنها ابتدا وسایل مورد نیاز را خریداری و یا تهیه کرده و در روز معینی که معمولاً در ۱۳ روز اول محرم است به محیا کردن نذورات خود می‎پردازند که این نذورات بنا به قدمت و سنت به جا مانده از غذاها، خوردنی‎ها و آشامیدنی‎هایی‌ست که در تاریخ فرهنگ این شهر وجود داشته است.
حلوای قالبی ‎(حلوایی که با خرما تهیه می‎شد به این صورت که هسته خرما را کشیده و با آرد بو داده و روغن مخلوط کرده و آنقدر هم زده تا به شکل خمیر درآید، سپس آن را پهن کرده و برش می زنند)، کتلی بقل (این نوع خوراکی عبارت است از باقلای پخته آماده شده که بر روی آویشن به‌منظور هضم آن ریخته شده است و کتلک عبارت است از نان محلی گرد و دایره مانندی که به وسیله خمیر خاص تخمیر شده تهیه شده و نرم و قابل هضم است، به‌منظور توزیع این خوراکی مقداری باقلا را در کاسه ریخته و تعدادی کتلک را بر روی آن قرار می‎دهند)، شربت آبلیمو (با توجه به لیموی معروف منطقه تنگ‎تکاب بهبهان، بعضی از خانواده‎ها شربت آبلیمو را به عنوان نذر خود انتخاب می‎کنند) و بلبل دستی (این نان گاهی شیرین و گاهی ساده از آرد گندم و به صورت دایره‎ای و گرد تهیه می‎شود و پس از چرب کردن با روغن حیوانی آن را توزیع می‎کنند) از قدیمی‎ترین نذورات مردم بهبهان است.
در اواخر به تدریج نوع نذری‎ها دگرگون شد و بعضی از خانواده ها کباب شامی و نان بازاری مزین به کنجد را تهیه و توزیع می‎کردند.
در طول زمان و با بیشتر شدن ارتباط شهرها با یکدیگر، بهبهان از انزوای جغرافیایی بیرون آمد و نوع نذری‌ها نیز دگرگون شد که می‎توان از انواع چلو‎ها با خورشت‎های مختلف، شله زرد، حلوای ترک (این نوع حلوا از آرد برنج، شکر و روغن تهیه شده و سپس آن را به صورت قالب‎های مخصوص بیرون آورده و توزیع می‎کنند) و حلوای بنجمی (این نوع حلوا از آرد گندم، شکر و روغن تهیه شده و به صورت مایع در ظروف خاص با نان محلی توزیع می شود) نام برد.
در سال‎های اخیر با پیدایش ساندویچ بعضی از خانواده‎ها از نان محلی با پنیر، سبزی، خیار و گوجه (بنا به فصل) ساندویچ تهیه کرده و در روزهای تاسوعا و عاشورا میان مردم توزیع می‎کنند.
شایان ذکر است نذورات روزهای تاسوعا و عاشورا با دیگر روزها متفاوت است.
همچنین در این اواخر هر محلی در روز تاسوعا و عاشورا به طور دسته جمعی غذا تهیه کرده و توزیع می‌کنند که در این میان هر کس بنا به وضعیت اقتصادی خود کمک‎هایی را در قالب نقدی و جنسی به هیئت خود اهدا می‎کند.
به مجموعه این رسوم مجموعه فرهنگی گفته می‎شود که زیر مجموعه سنت عاشورا است.

* برگزاری رسوم محرم پس از انقلاب
در سال‎های اخیر به خصوص بعد از انقلاب اسلامی سنن گذشته و رسوم آن بازسازی شده و بعضا به صورت مدرن و نو بر رسوم قبلی افزوده گشته اس، چنانکه مردم امروزه خود در خصوص عزاداری فعال شده و هیئت‎هایی در مسجد محل تشکیل داده و فعالانه از روز اول محرم در سیاه‎پوش کردن مساجد و نصب شعارهای مذهبی و چراغانی کردن محلات می‎پردازند و جوانان آمادگی خود را برای شرکت در عزاداری اعلان می‎دارند.
معمولاً روزهای اول و دوم ماه محرم هیئت‎ها، محلات و مساجد بیشتر خود را آماده کرده و وسایل لازم را تهیه می‎کنند و از افراد برای شرکت فعالانه در مراسم عزاداری دعوت می‎کنند.
در شب چهارم هیئت‎های سینه‎زنی و زنجیرزنی عزاداری خود را آغاز کرده و تا پایان عاشورا فعالیت خود را ادامه می‎دهند و هر محل و مسجد با گرمی و رقابت با محلات دیگر با نظم و ترتیب خاص و با حضور مداحان فعال سینه‎زنی و زنجیرزنی را تا پاسی از شب ادامه می‎دهند.

* برگزاری مراسم ماه محرم در شب
در بهبهان شب‌ها را به این خاطر برای عزاداری برگزیده‎اند که مردم در روز به امور اقتصادی و حل حوائج زندگی خود پرداخته و شب‌ها با فراغت‎بال به عزاداری بپردازند.
سبک و مدل عزاداری‎ها در هر محل بنا به وضعیت اقتصادی و اجتماعی و مداحان آن محل متفاوت است.
امروزه برعکس گذشته همه عزادارن لباس سیاه می‎پوشند تا حیثیت و ارزش عزاداری محفوظ و جنبه مردمی آن حفظ شود.
شایان ذکر است که در همین هنگام حسینیه‌ها، تکایا و گاهی محلات نیز مجالس وعظ، خطابه و روضه‎خوانی داشته که این نیز تا پاسی از شب ادامه دارد.
کوچه‎ها مملو از عزاداران و رفت‎و‎برگشت هیئت‎های عزاداری است، شهر یکپارچه عزادار و صدای مداحان، گریه سینه‎زنان و همهمه مردم فضای شهر را دگرگون می‌کند، هر تازه واردی که در این زمان به شهر بیاید غوغای شهر چنان او را مورد تأثیر قرار می‎دهد که ناخودآگاه به عزاداران می‌پیوندد. در یک نگاه شهر دیدنی و ماتم‎زده است.
در شب تاسوعا و عاشورا فعالیت عزاداران سینه‎زنی و زنجیرزنی به اوج خود می‎رسد؛ محلات با نظم و ترتیب خاصی زیر نظر نیروی انتظامی به امامزادگان رفته و به سینه‎زنی‎(واحد،سه سنگ،شور) و زنجیرزنی می‎پردازند.
چنانکه گفته شد در این راهپیمایی رقابت و سبقت جویی محلات از یکدیگر به حدی است که هر محلی تمام سعی خود را می‎کند که از دیگر محلات جلو افتاده و گوی سبقت را از دیگران برباید.

* مداحی در ماه محرم
همچنین مداحان خوش‎الحان با سبک و نوع خاص سینه‎زنی‎ (واحد،سه سنگ،شور) قبلاً در نظر گرفته شده و محلات آنها تعیین شده است.
از این لحاظ در ایام محرم نوع نوحه‎خوانان و مداحان نیز با هم رقابت شدیدی دارند و هر محلی که بتواند مداح معروف و با تجربه و خوش‎الحانی را جذب کند محل آنها پرجمعیت‎تر، با شکوه‎تر و نامدار‎تر خواهد بود.

* آتش زدن خیمه‌ها و برگزاری مراسم شام غریبان
پس از روز عاشورا و پایان آن که به قول تاریخ خیمه‎ها را آتش زده و خانواده امام حسین(ع) در ناحیه نینوا پراکنده و بعضی از آنان در تاریکی شب گمشده و موجب اندوه فراوان این خانواده‎های می شوند، در بهبهان مراسم شام غریبان برپا می‎شود.
ابتدا هر محل با لباس‎های سیاه و روسری‎های مشکی که معمولا با کاه و گل آلوده گشته‎اند با نوحه‎خوانی به کوچه‎ها و تکایا و مساجد رفته و با الحانی خاص چنین می‌گویند:
طفل صغیری ز حسین گم شده ساربان / قامت زینب ز الم خم شده ساربان
این مراسم نیز تا پاسی از شب ادامه دارد و موجبات اندوه فراوان مردم گشته و سکوت و تاریکی سرتاسر شهر را فرا می‎گیرد.
در شب‎های دوازدهم و سیزدهم محرم مرسوم است که طایفه بنی‌اسد به‌منظور دفن شهیدان به نینوا آمده و به قتلگاه می‌روند و نسبت به دفن شهدا اقدام کرده و یکایک شهدا را برای شناسایی به حضور امام زین‌العابدین(ع) برده و از او هویت شهید را می‎پرسند. این مراسم هم با نوحه‎خوانی و شیون و آه با الحانی چنین اجرا می‎شود:
شیعیان ما از پی دفن شهیدان آمدیم
و مرتب این نوحه را تا پایان ادامه می‌دهند و به مجالس نوحه‎خوانی و هیئت‎های عزاداری رفته و همان‎جا تئاتر خاصی را به اجرا در می آورند که قابل تحسین و ستایش است.
گزارش از علیرضا شکری‌نسب