جستارهایی از تاریخ معاصر ایران

سلطنت پهلوی اول ،اقدامات نو گرایانه ،سیاست خارجی پهلوی اول، الف روسیه، بخش دوم

قسمت اول 

عطاالله آموزیان | دکتری تاریخ معاصر، پژوهشگر

در نوشتار هفته پیش به چگونگی تشکیل مجلس موسسان در آذرماه 1304ش وتفویض امر سلطنت به سردار سپه واغاز اقدامات نو گرایانه وی در بستری از اتحاد نیروهای تحول خواه ورضایت ضمنی جامعه انروز ایران اشاراتی شد، در این نوشتار به بخشی دیگر از اهم اقدامات نوگرایانه وی اشاره وپس از آن به روابط خارجی دولت پهلوی اول با همسایه شمالی پرداخته خواهد شد،
در اردی بهشت 1304ش قانون ثبت اسناد واملاک تصویب شد، این قانون نیز باکار علمای دینی ارتباط زیادی داشت، چرا که تهیه اسناد ملکی ونقل وانتقال وتقسیم ارث وامثال آن از اموری بود که از قرنها قبل در اختیار علما وبکلی براساس فقه اسلامی انجام می‌شد، با تاسیس دفترخانه های رسمی ودادن امتیازات این دفاتر به علما هم رفرم مورد نظر انجام شد وهم علما به کار خویش ادامه دادند،
از مهمترین رفرمهای انجام شده قانون اصلاح دادگستری وتشکیل دادگاههای جدید در سال 1305ش بود، اگر چه در زمان قاجاریه چندین بار برای محدود کردن حوزه محاکم شرع تلاشهایی صورت گرفت اما با عدم موفقیت روبرو شد، ولی این بار چون قوانین جدید ونقش بی نظیروتلاشهای “علی اکبر داور” در تطبیق قوانین جدید با شریعت اسلام انجام شد واز مجتهدین صاحب صلاحیت ومطلع به امر قضا وآشنا با اصول فقه استفاده گردید،
از دیگر برنامه های رفرم متحد الشکل کردن لباس ایرانیان بود وملزم کردن مردم به تغییر لباس براساس قانون مصوب مجلس در سال 1307ش،
ممنوع نمودن قمه زنی در مراسم عزاداری که در دوره قاجارها بسیار متداول بود، این امور نیز با صلاحدید علما انجام شد،
تعطیل نمودن خزینه در حمام‌های عمومی به منظور جلوگیری از شیوع انواع واقسام بیماری‌ها بدلیل عدم رعایت مسائل بهداشتی،نیز انجام شد،

مهمترین مسئله رفرماسیون، لغو کاپیتولاسیون در سال 1307ش یعنی لغو مصونیت قضایی اتباع بیگانه وسرانجام تشکیل بانک سپه وبدنبال ان تشکیل بانک ملی نیز که از آمال مشروطه خواهان بود به منصه ظهور رسید، (1)
باید متذکر شد این اقدامات بطور کلی وسایر رفرمهای انجام شده که از حوصله این نوشتار خارج است، ریشه در گفتمان مدرنیسم مطلقه پهلوی اول داشت، گفتمانی که مجموعه ای از عناصر مختلف از جمله نظریه شاهی ایرانی، پاتریمونیالیسم یا پدر سالاری سنتی، وگفتمان توسعه ونوسازی به شیوه مدرنیسم غربی، نظم وقانون گرایی بود، این گفتمان بر اقتدارگرایی، اصلاحات از بالا، عقلانیت جدید، وناسیونالیسم ایرانی، مرکزیت سیاسی، وتوسعه صنعتی تاکید داشت، (2)
این موارد ریشه در اگاهی وتوجه نوین به تاریخ ایران وبازخوانی مجدد ان بخصوص خوانش جدید تاریخ ایران باستان داشت (3)

در باب تحولات آموزش وپرورش در این دوران باید گفت براساس آمارها، آموزش وپرورش نوین ایران گام‌های بلندی در این دوران برداشت، از سال 1301ش طی دوسال تعداد مدارس از 612 به 1943 باب رسید، ودر سال 1315ش به 4939، ودر 1316ش با جهشی بلند به 8281، باب رسید، تعداد کل دانش آموزان از سال 1301 ش تا 1303 55131نفر به 96367 بالا رفت، وتا سال 1315 به 258275 نفر بالغ شد، ودر سال 1317ش معادل 457236 بود، در کل ایران، تعداد دیپلمه ها دوره متوسطه 9 نفر در سال 1300 به 300 نفر درسال 1311ش رسید و100 نفر ازآنان برای ادامه تحصیلات عالیه به خارج اعزام شدند، (4)

سیاست خارجی ایران در عصر پهلوی اول، شوروی سابق،”
پیدایش اتحاد شوروی سابق به منزله نخستین کشور سوسیالیستی جهان بارزترین نتیجه جنگ جهانی اول بود ودولت شوروی بعنوان حکومت کارگری نه فقط زحمتکشان جهان را به برقراری حکومت سو سیالیستی، ترغیب وتشویق میکرد بلکه سعی می‌نمود در افکار عمومی دنیا خود را مخالف طرحهای استعماری وامپریالیستی نشان داده و موجبات ناراحتی آنان را فراهم کند،
در بررسی روابط سیاسی ودیپلماتیک میان ایران وشوروی بعد از کودتای 1299ش سه دوره مشخص می‌توان برشمرد،
الف- مرحله اول دوره آرامش قبل از طوفان، که روس‌ها دراین دوره سعی می‌کردند تا روابط با ایران براساس هم جواری ادامه پیدا کند،
ب- مرحله دوم از اون 1919 تا فوریه 1921 دوره ای آشفته ومتلاطم وباجنگ روانی وتبلیغاتی سعی در اشاعه تفکر بلشویسم را داشتند،
ج-مرحله سوم از فوریه 1921 وعقد قراداد مودت دوستی ایران وشوروی سابق بود، که این روابط در مسیری معقول ومنطقی با دولت نوبنیاد شوروی پیش می‌رفت، (5)
کودتای 1299ش وظهور وپیدایش تحولات سیاسی دولت نوبنیاد شوروی را برآن داشت که این روابط را ازنو تعریف کند، شخصیت نطامی رضاخان وترقی سریع وی به بالاترین مرتبه ساختار قدرت، خصوصا اینکه خاستگاه وی هم ازبریگارد قزاق بود باعث شد که در اوایل قدرت گرفتن خویش با روسیه کمونیستی رابطه خوبی برقرار نماید (6)
با عنایت به این مولفه بود که درسال 1303س/ 1924م، در مسکو کنگره ای مرکب از شرق شناسان اتحاد شوروی وبعضی از اعضای برجسته بین الملل سوم وحزب کمونیست شوروی، وگروهی از ایرانیان تشکیل شد، ودر یکی از این جلسات رصاخان را مردی مترقی که می‌خواهد ایران را بسوی ترقی سوق دهد قلمداد نمودند (7)
در نوشتار آینده به بررسی روابط خارجی دولت پهلوی اول با روسیه وپس ازآن با بریتانیا پرداخته خواهد شد،

کتاب‌شناسی :

1-نیازمند، سید رضا، شیعه چه میگوید، وچه می‌خواهد، تهران، نشر قلم، 1383،صص،398-393
2-بشیریه حسین، دیباچه ای بر جامعه شناسی ایران، تهران، نشر نگاه معاصر، چ اول، 1381،ص 66
3-کاتوزیان، محمدعلی همایون، دولت وسیاست وجامعه در ایران، انقراض قاجار، واستقرار پهلوی، ت، حسن افشار، تهران، نشر مرکز، چ اول 1379ش، ص 432
4-کرونین،خانم استفان، رضاشاه وشکل گیری ایران نوین، ت، مرتضی ثاقب فر، تهران، نشر جامی، چ اول 1383، صص 211-210

5- ذوقی، ایرج، تاریخ روابط سیاسی ایران وقدرت های بزرگ، 1925-1900، ج 1،تهران، نشر پازنگ، چ اول، 1368ش، ص 391
6-فردوست، حسین، ظهور وسقوط سلطنت پهلوی، ج 1، تهران، نشر اطلاعات، چ 5، پاییز 1371ش، ص 85
7-افتخاری،یوسف، خاطرات دوران سپری شده، 1323-1299ش، به کوشش کاوه بیات، تهران، نشر فردوس، چ اول، 1370ش، ص 24،